Roteiro pola Coruña mariñeira con Xurxo Souto

A cidade é un libro que se le camiñando

Agustín Fernández Paz

Así comeza un roteiro literario pola Coruña da man de Xurxo Souto organizado pola Asociación de Escritoras e Escritores en Lingua Galega (AELG). O primeiro nome deste roteiro (o oficial) era Ulysses Fingal, seudónimo do pintor Urbano Lugrís e que une ao heroe da Odisea e navegador do mundo co heroe gaélico. O segundo nome, Milucho Mariñas, é o dun percebeiro  dono da sabiduría do seu gremio: os nomes da xeografía do mar.

IMG_20150516_122340Comezamos a ruta falando do desaparecido Castelo de San Amaro, onde agora se erixe o actual Club de Mar, ao carón da praia onde morreu afogado o poeta Aurelio Aguirre. Prácticamente abandonado nunha esquina, está o antigo Club de Mar. Construído durante os anos da República, O edificio non só era un centro de ocio, xa que tiña, por exemplo, duchas nunha época na que a auga corrente non era moi común no barrio.

Dende aí, coa lenda de San Amaro (a búsqueda da illa da felicidade que tanto recorda á historia de San Brandán) e guiados por un Xurxo Souto vestido de Bravú e coa habilidade dos mellores contacontos, comezamos un percorrido por unha das zonas máis bonitas e máxicas da cidade ao son da corna e das lendas do mar.

IMG_20150516_124144Camiñamos por diante do Cemiterio da Garda Moura de Franco, reconvertido na “Casa das Palabras”, e un pouco máis aló, o monumento de Isaac Díaz Pardo aos fusilados no Campo da Rata. Enfrente, ao outro lado da ría, Mera. Dende onde cada noite oían os fusilamentos. Paramos no “Cabalo de Pragueira” (conxunto de rochas que recibe o nome da pesca do prago, pargo en español), dende onde se divisaba perfectamente a famosa Marola (“Quen cruzou a Marola, cruzou a mar toda“).  Falamos de Emilio González López, dignatario da II República e orixinario dun barrio mariñeiro da Coruña, que se dedicou ao estudio dos paxaros en New York e que tén unha placa nunha árbore de Central Park. E do nome que os mariñeiros da Coruña tiñan para o seu mar: o mar de María Antonia, dona dunha tenda en Santa Lucía, preto de Juan Flórez, que abría vintecatro horas. Chegar á María Antonia era como chegar á casa.

Sentados a carón do mar, fomos lembrando os naufraxios da ría da Coruña. “Esta cidade ten algo de punky”, dicía Xurxo Souto, “os rapaces de Montealto, para ver efectos artificiais, non tiñamos máis que asomar á fiestra”. Primeiro, a choiva IMG_20150516_132135negra do petroleiro Urquiola, que entrou cando baixaba a marea rozando nas Acentes, e saíu cando estaba todavía máis baixa, coas coñecidas consecuencias. Despois, (tralo naufraxio do Casón na Costa da Morte) ardeu o mar co Mar Exeo, que embarrancou nos Coitelos cubrindo a cidade de fume negro (a pesares das inspiradas declaracións do alcalde: “Tranquilos, coruñeses, el humo va para Ferrol”). Pouco despois, morreu o mar co naufraxio do Prestige.

O máis importante do roteiro son os nomes: a Marola, o Cabalo de Pragueira, as Acentes, os Coitelos, o Boi e a Vaca, o Campo da Rata, o Xogadoiro, o Gaivouteiro, a Furna dos Touciños (non de grasa, senón de touza), a Punta do Xanrei (nome que vén da pesca do camarón), o Monte dos Bicos (polos acantilados), a Rabaleira. E a praia do Areal, onde se collía area para limpar o chan e as escaleiras. Hoxe, praia das Lapas. Segundo Souto, invención do alcalde xa mencionado (o nome viría de “las llamas del faro”).

Rematamos á ruta ao chegar á Torre. A modo de despedida, un grito de guerra. Comeza cun O, e, como unha onda, vai collendo velocidade co R. Empeza a saírlle escuma no Z. E bate contra as rochas co Án: Ooooorrrrzán.

IMG_20150516_130930

Galiza coma fin da terra. E coma centro do mar.

Ademáis dos enlaces espallados no texto, aquí deixo algún máis:

  • Mapa das Pedras do Mar da Torre.
  • Galicia Encantada, Enciclopedia de Fantasía Popular de Galicia.
  • Xurxo Souto cos Diplomáticos de Montealto no Xabarín
Anuncios

Os libros arden mal. Un roteiro pola Coruña con Manuel Rivas.

  •  Manuel Rivas (@Rivasbarrs).
  • Primera edición: marzo de 2015 (esperando que se repita).
  • Nota: 10/10.

Este post non é a reseña ou a crítica dun libro que lin hai uns anos. É o relato dun paseo que forma parte de A Coruña Literaria, unha iniciativa que permite achegarse e coñecer a cidade a través da literatura con visitas guiadas polos seus escritores e escritoras. Esta edición comezou en Porta Real, con Manuel Rivas e a súa novela Os libros arden mal. Desde alí vense a Mariña e a Praza de María Pita, escenarios do suceso que lle dá nome á novela: a queima de libros organizada polos falanxistas un mes despois do estalido da Guerra Civil en 1936.

IMG_20150314_235830

Este episodio representa unha alegoría da fin do sono liberal dunha cidade que ten como patrona a unha muller que loitou contra os ingleses e que tiña como festas o Entroido e as fogatas polo San Xoán. Na que a única festa actual de tinte relixioso, o Rosario, perdeu o seu festivo local en favor do San Xoán.

IMG_20150314_122014IMG_20150314_235555

Manuel Rivas presenta na novela, centrada nos días posteriores ao comezo da Guerra Civil e no contraste coa época xusto anterior, unha Coruña liberal, moderna e progresista. Onde as Irmandades da Fala eran mixtas e coa primeira escola onde se impartía clase íntegramente en galego, tamén mixta. Chea de arquitectura modernista e que vivía aberta ao mar. Tamén en Porta Real rememorou o episodio no que os militares sacaron a artillería ao Parrote e dispararon contra o edificio do Goberno Civil. Así como a desaparición do libro do escudo de armas da Coruña e os asasinatos da bibliotecaria Juana Capdevielle, do seu marido Francisco Pérez Carballo (gobernador civil) e do alcalde republicano Suárez Ferrín.

Desde Porta Real, achegámonos cara o teatro Rosalía para escoitar un fragmento sobre as librerías que naquela época enchían a rúa Real.

IMG_20150314_125652

Nos xardíns de Méndez Núñez, baixo a escultura a Curros Enríquez, imaxinamos un paseo ao carón do mar, onde o actual NH Atlántico era o Hotel Atlantic (propiedade da familia de Casares Quiroga e espoliado durante a contenda), modernista e con tres plantas. En lugar do mamotreto do Copacabana había un cinematógrafo e todos os edificios que estaban ao lado do mar estaban cheos de cristais e galerías. Tras ler un episodio ambientado no obelisco protagonizado polo pintor Urbano Lugrís, continuamos pola rúa Nova cara San Andrés, para deternos diante da Igrexa Castrense.

IMG_20150314_133514

Alí, falamos sobre o asociacionismo dos traballadores durante os anos trinta na Coruña, no que as mulleres tiveron un papel moi relevante, e sobre o cambio de nome da actual rúa Juan Canalejo (fundador da Falange na Coruña), anteriormente rúa do Socorro. De camiño cara o final do roteiro na Casa de Sol, Manuel Rivas parou para lernos unha nota da entrada da policía franquista nos locais da Logia Masónica sitos no antigo cine Hércules, onde se acusaba aos masóns de “someter” aos seus membros á tarefa de “reflexión”.

IMG_20150314_134951

Fixemos unha parada no que queda da antiga biblioteca Xerminal e rematamos o percorrido na Casa de Sol que, ademais de ser ximnasio nos anos trinta, tiña un pequeno consultorio para as mulleres que exercían a prostitución no Papagaio.

IMG_20150314_135441

Manuel Rivas propúxonos un percorrido por unha cidade viva, dinámica, chea de actividade cultural que esmoreceu durante os corenta anos de dictadura e que sufriu duramente a represión durante a guerra e a postguerra.

Por sorte, os libros arden mal.

Se che interesa a historia contemporánea da Coruña, deixo aquí unha lista con algunhas das cousas que fun atopando logo do paseo: